Koniugacja (językoznawstwo)

Koniugacja (z łac.) – odmiana czasownika przez osoby, czasy, tryby, strony, liczby, aspekty i inne kategorie gramatyczne. Formy czasownikowe, które nie posiadają określonych podanych kategorii, zwane są bezokolicznikiem. Wszystkie formy danego czasownika nazywają się leksemami, natomiast forma podstawowa, od której wyprowadzamy wszystkie pozostałe, to lemma. Tabela pokazująca wszystkie warianty czasownika nazywa się tabelą koniugacji albo paradygmatem czasownika.

Zdecydowana większość czasowników odmienia się regularnie, poprzez dodawanie nowych końcówek do wybranych form według ściśle określonych reguł. Jeżeli czasownik nie pasuje do żadnej reguły lub posiada niestandardową odmianę, mówimy o nim jako o czasowniku nieregularnym.

W języku najczęściej nie istnieje tylko jeden, uniwersalny sposób odmiany wszystkich czasowników. Zamiast tego występuje kilka równoległych grup zwanych wzorami koniugacji lub grupami koniugacji, a ich wybór zależy od tematu czasownika lub innych czynników.

Przykłady koniugacji

W językach indoeuropejskich czasownik odmienia się zazwyczaj w kilku kategoriach gramatycznych w złożonych wzorcach koniugacyjnych. Jednak wśród tej rodziny panuje tendencja do redukcji form, co szczególnie widać w młodszych językach mających już bardziej analityczną strukturę. Na przykład język angielski posiada bardzo uproszczoną odmianę, a większość czasów konstruowana jest analitycznie. Poniżej znajduje się tabela koniugacji być, będącego zazwyczaj najbardziej nieregularnym czasownikiem, w językach angielskim, niemieckim, szwedzkim, francuskim, włoskim, łacinie, portugalskim, hiszpańskim, łotewskim, polskim, hindi i perskim. Można bardzo łatwo zauważyć podobieństwa między formami w różnych językach. Jedynie bezokolicznik w hinduskim ma obce pochodzenie.

Być w kilku indoeuropejskich językach

Rodzina językowa	Germańska			Romańska					Łacina	Bałtycka	Słowiańska	Indo-Irańska
Forma / Osoba	Angielski	Niemiecki	Szwedzki	Francuski	Włoski	Hiszpański	Portugalski	Rumuński		Łotewski	Polski	Hindi	Perski
bezokolicznik	to be	sein	vara	être	essere	ser	ser	fi	esse	būt	być	hona	budan
1 os. poj.	I am	ich bin	jag är	je suis	(io) sono	(yo) soy	(eu) sou	(eu) sunt	(ego) sum	es esmu	(ja) jestem	main hoon	(man) hastam
2 os. poj.	you are thou art [nieform., przest.]	du bist Sie sind [form.]	du är	tu es	(tu) sei	(tú) eres (usted) es [form.] (vos) sos [dialekt.]	(tu) és [nieform.] (você) é	(tu) eşti	(tū) es	tu esi	(ty) jesteś	aap hai tum ho [nieform.]	(to) hasti
3 os. poj.	he/she/it is	er / sie / es ist	han / hon / den / det är	il / elle est	(lui / lei) è	(él / ella) es	(ele / ela) é	(el / ea) este	(is / ea / id) est	viņš / viņa ir	(on / ona / ono) jest	woh hai ve hain [form.]	(u) hast
1 os. mn.	we are	wir sind	vi är	nous sommes	(noi) siamo	(nosotros / nosotras) somos	(nós) somos	(noi) suntem	(nōs) sumus	mēs esam	(my) jesteśmy	ham hain	(mâ) hastim
2 os. mn.	you are ye are [przest.]	ihr seid	ni är	vous êtes	(voi) siete	(vosotros / vosotras) sois [tylko Hiszpania] (ustedes) son [Hiszpania – form.; Amer. Łac.]	(vós) sois (vocês) são	(voi) sunteţi	(vōs) estis	jūs esat	(wy) jesteście	tum log ho / aap log ho / aap log hain	(šomâ) hastid
3 os. mn.	they are	sie sind	de är	ils / elles sont	(loro) sono	(ellos / ellas) son	(eles / elas) são	(ei / ele) sunt	(eī / eae / ea) sunt	viņi, viņas ir	(oni / one) są	ve hain	(ânhâ) hastand
Formalne	~	Sie sind	~	vous êtes	(Lei) è	(usted) es / (ustedes) son	(o senhor / a senhora) é / (os senhores / as senhoras) são	dumneavoastră sunteţi	~	~	(Pan / Pani) jest / (Państwo / Panie / Panowie) są	~	2 os. (šomâ) hastid 3 os. (išân) hastand

Zobacz też

• koniugacja łacińska
• deklinacja rzeczownika

Linki zewnętrzne

• Koniugacja ponad 7000 angielskich czasowników